Η συνεδρία αυτή έφερε κοντά δώδεκα συμμετέχουσες από Ελλάδα, Κύπρο, και Ολλανδία για να παρατηρήσουν και να συζητήσουν για τον πίνακα ζωγραφικής «Η μητέρα μου» της Ελένης Μιχαλακοπούλου από την ατομική της έκθεση Συγγένειες (Πολιτιστικό Κέντρο Ραφήνας – Πικερμίου, 2018). Η ομάδα επιχείρησε να ερμηνεύσει σημαίνουσες λεπτομέρειες του έργου, όπως η φούστα που παραπέμπει σε ελληνική παραδοσιακή φουστανέλα ή το πλεκτό που κρατά στα χέρια της η εικονιζόμενη γυναίκα ως μια ημιτελής ελληνική σημαία, καθώς και την απόδοση των αντιθέσεων εσωτερικού-εξωτερικού, σύγχρονου-παρωχημένου, ρεαλιστικού-σχηματικού που αναδύθηκαν μέσα από την παρατήρηση.

Μία από τις συμμετέχουσες είδε τη γυναικεία φιγούρα του πίνακα σαν ένα πορτρέτο της σύγχρονης Ελλάδας, καθηλωμένης πολιτισμικά, να ατενίζει με αποστασιοποιημένη αυστηρότητα το μέλλον. Οι ρυτίδες του προσώπου, σε συνδυασμό με το άκαμπτο σώμα και τα σταυρωμένα χέρια,  ερμηνεύτηκαν ως η αναπόφευκτη φθορά που έρχεται όχι μόνο με το πέρασμα του χρόνου αλλά και με την χρόνια απογοήτευση και παραίτηση. Τα χαρακτηριστικά του προσώπου της φιγούρας, που έχουν αποδοθεί σχεδόν με ρεαλιστική—αν και «καρτουνίστικη», όπως χαρακτηριστικά ειπώθηκε—ακρίβεια, φάνηκε να έρχονται σε αντίθεση με τον πιο αφηρημένο περιβάλλοντα χώρο. Η αρχική υπόθεση ότι η γυναίκα βρίσκεται σε εξωτερικό χώρο, δεδομένης της ύπαρξης ενός δέντρου κι ενός επίπλου βεράντας, σταδιακά αμφισβητήθηκε, καθώς η απόδοση τόσο των χρωμάτων όσο και των όγκων και της διάταξης των αντικειμένων θύμιζαν μάλλον χώρο εσωτερικό, και πιο συγκεκριμένα, σκηνικό θεατρικής παράστασης, και συνεπώς μία επίφαση του πραγματικού. Κάποια συμμετέχουσα μάλιστα φαντάστηκε την ηλικιωμένη γυναίκα του πίνακα να υποδύεται το ρόλο της «κουρασμένης» Ελλάδας σε κάποια σάτιρα. Ή, ακόμα, μιας άλλης Αθήνας-Αθηνάς, γερασμένης μεν αλλά σύγχρονης (όπως διέκρινε άλλη συμμετέχουσα στα ενδυματολογικά και στιλιστικά στοιχεία της εικονιζόμενης γυναίκας) με εμφανή οργή και απογοήτευση για την πνευματική ένδεια της χώρας της.

Ο δε κορμός δέντρου, με την απουσία ριζών (ιστορίας/παρελθόντος) και κλαδιών (μελλοντικών δυνατοτήτων), ειδώθηκε ως μια αλληγορία ενός ασφυκτικού παρόντος: μιας ζωής, λ.χ.  μέσα σε ένα μικρό δυάρι, σε ένα πυκνό αστικό τοπίο, με τις αναμνήσεις μιας άλλης ζωής και μιας άλλης εποχής σε εξαναγκαστική αποσιώπηση. Μέσα από μια διαφορετική ανάγνωση, ο κορμός, με τις πτυχώσεις, τους κυματισμούς και τις σπηλαιώσεις του, θύμισε ένα σύνολο αιδοίων, ανοίγοντας έτσι τον ορίζοντα ερμηνειών από το προσωπικό στο συλλογικό. Η ροή που παρατηρήθηκε στο ανάγλυφο του κορμού και στην κίνηση της φούστας-φουστανέλας ήταν τα μόνα σημεία του πίνακα στα οποία η ομάδα εντόπισε κάποια κίνηση. Η συζήτηση επέστρεψε στο ζήτημα (της αποσταθεροποίησης) των έμφυλων στερεοτύπων και την αντίστιξη κορμού/αιδοίου και φουστανέλας—που, αν και παραδοσιακά λειτουργεί ως ελληνικό σύμβολο ανδρισμού, στο εν λόγω έργο φοριέται από μια γυναίκα.

Τέλος, το πλεκτό στα χέρια μιας αποστασιοποιημένης γηραιάς γυναικείας φιγούρας παρέπεμψε στις tricoteuses της Γαλλικής Επανάστασης (τις γυναίκες εκείνες που κάθονταν κι έπλεκαν δίπλα στην γκιλοτίνα μετρώντας τα κεφάλια όσων εκτελούνταν) που αποτύπωσε ο Κάρολος Ντίκενς στο εμβληματικό μυθιστόρημά του Ιστορία Δύο Πόλεων.  Μετά την αποκάλυψη της ταυτότητας του έργου και της σχέσης που συνδέει το υποκείμενο με το αντικείμενο της εικονογραφικής αναπαράστασης, η συζήτηση επανήλθε σύντομα στο αινιγματικά ημιτελές (και ατελές δεδομένης της διάταξής του) εργόχειρο, με την προέκταση του μπλε νήματος να χάνεται στο κάτω μέρος του κάδρου και—ως άλλος ομφάλιος λώρος—να υπενθυμίζει τη σύνδεση τόσο μητέρας-κόρης όσο και έργου τέχνης-θεατή.

Το θέμα στο οποίο οι συμμετέχουσες κλήθηκαν να απαντήσουν ήταν «γράψτε γι’ αυτό που μας συνδέει». Τα κείμενα που αναγνώστηκαν έκαναν λόγο για «σύνδεση μέσω της μήτρας» και το «πένθος της αποσύνδεσης» ως οδυνηρή και ταυτόχρονα απελευθερωτική διαδικασία. Συνέδεσαν την τρέχουσα παγκόσμια υγειονομική κρίση και τον επιβεβλημένο εγκλεισμό των προηγούμενων ετών με την ακινητοποίηση και απαθανάτιση της μητέρας-αντικειμένου από την κόρη-υποκείμενο και την ερμήνευσαν ως μια πράξη τόσο αγάπης όσο και μίσους. Έκαναν λόγο, τέλος, για τη σύνδεση-ως-φυλακή που παρατηρείται σε σχέσεις αίματος ως συμπτωματική της παθογένειας της ελληνικής οικογένειας, αλλά και τη δύναμη της συγχώρεσης ως μέσο κατάκτησης μιας ουσιαστικής επανασύνδεσης και απαραίτητης κοινωνικής δεξιότητας.

Καλούμε όλες και όλους που συμμετείχατε να μοιραστείτε όσα γράψατε κατά τη διάρκεια της συνεδρίας μας παρακάτω (“Leave a reply”) και να κρατήσουμε αυτή την τόσο ενδιαφέρουσα συζήτησή μας ζωντανή, υπενθυμίζοντάς σας, βεβαίως, ότι αυτή είναι μια δημόσια πλατφόρμα και η πρόσβαση ανοιχτή στο κοινό.

Θα θέλαμε να μάθουμε περισσότερα  για την εμπειρία σας με αυτές τις συνεδρίες. Αν το επιθυμείτε, παρακαλούμε αφιερώστε λίγο χρόνο σε μια σύντομη έρευνα δύο ερωτήσεων!

Ακολουθήστε τον σύνδεσμο: https://tinyurl.com/nmedg-survey

---

Δεκαεπτά συμμετέχουσες/-οντες από διάφορες περιοχές της Ελλάδας και της Κύπρου συναντήθηκαν για να συζητήσουν το διήγημα της Έλενας Πέγκα «Δέρμα» (από τη συλλογή διηγημάτων Σφιχτές ζώνες και άλλα δέρματα — εκδ. Άγρα 2011). Τέσσερις εξ αυτών προσφέρθηκαν να διαβάσουν το κείμενο ανά ζεύγη, κι έτσι να ζωντανέψουν το διάλογο των δύο χαρακτήρων του διηγήματος με το προσωπικό τους ηχόχρωμα και τον δικό τους ρυθμό ανάγνωσης. Η σύντομη φόρμα του διηγήματος (μόλις μία σελίδα) καθώς και το κατά κοινή ομολογία «επιφανειακό» θέμα συζήτησης των δύο προσώπων (η Αμερική του Μάικλ Τζάκσον που άλλαξε το χρώμα του δέρματός του και της γυναίκας-γάτας με τις 59 πλαστικές, αλλά και κάθε λογής παράξενο που διαβάζει κανείς στα περιοδικά) προκάλεσαν αρχικά ποικίλες αντιδράσεις και προβλημάτισαν τόσο ως προς τη δομική όσο και τη νοηματική πληρότητα του κειμένου. Συζητήθηκε η ηθική διάσταση των ιατρικών παρεμβάσεων στην επιφάνεια του σώματος και ο φόβος της αλλοτρίωσης που επιφέρει η συνάντηση με το «άλλο», το διαφορετικό, το γκροτέσκο. Η συζήτηση επεκτάθηκε στη γενετική ιατρική και τις εκβάσεις της στην αντιμετώπιση σοβαρών ασθενειών, καθώς και στην αέναη επανεφεύρεση του εαυτού (όπως και της χώρας «Αμερικής») ως ταυτόσημη της ποπ κουλτούρας ή, ακόμα, και της προσπάθειας κατάκτησης μιας ουτοπικής—και απελευθερωτικής—ετερότητας. Η επιθυμία κυριαρχίας πάνω στο δέρμα ως πεδίο σκηνοθεσίας και κοινωνικής επιτέλεσης του εαυτού αποτέλεσε σημείο αντιπαράθεσης που συνοψίζεται ως εξής: εναντίωση στη φύση ή ανάδειξη της ουσίας των πραγμάτων; Ή, μήπως, απλώς μία ψευδαίσθηση;

Στην ερώτηση «πώς θα σκηνοθετούσατε αυτό τον διάλογο;» η ομάδα ανταποκρίθηκε ευφάνταστα και συγκινητικά: σε ένα κομμωτήριο για να περάσει η ώρα× στο αστικό λεωφορείο και την αναπόφευκτη εγγύτητα με τον άλλο στην οποία εξαναγκάζει ο συνωστισμός× στην αίθουσα αναμονής στα επείγοντα ενός νοσοκομείου, περιμένοντας αποτελέσματα, προσπαθώντας να νικήσουν την κούραση και την αγωνία× σε ένα καφενείο στους Μολάους της Λακωνίας και των ξενιτεμένων περιμένοντας το ΚΤΕΛ και μιλώντας για όσα είδαν στη μακρινή Αμερική× στο θάλαμο της χημειοθεραπείας, για να νιώσουν ότι είναι ακόμα ζωντανοί. Έτσι η «σαχλοσυζήτηση» των χαρακτήρων του διηγήματος, μέσα από αυτή την επεξεργασία, ξαναειδώθηκε  ως μηχανισμός επιβίωσης, ως επαναφορά στο «εδώ και τώρα» και ως αντίδοτο στο φόβο και τη μοναξιά. Κάποια μέλη μάλιστα επιβεβαίωσαν τούτο ακριβώς: «διαβάζοντας [το κείμενο] πάλι, είδα τους χαρακτήρες, μπήκα βαθύτερα».

Το θέμα στο οποίο τα μέλη της ομάδας κλήθηκαν να ανταποκριθούν γραπτώς ήταν: «Γράψτε για τη φορά που είδατε κάποιον να αλλάζει». Μίλησαν για το περιβάλλον ως προέκταση του ίδιου του δέρματός μας που κακοποιείται (κι αυτό) ανελέητα× για όλα εκείνα που αλλάζουν μέσα μας και μας θωρακίζουν απέναντι στους φόβους μας× και για τις αλλαγές εκείνες που έρχονται στη ζωή μας σαν κομήτης και μας ωθούν σε αναγκαστική—και συχνά οδυνηρή—επανεκκίνηση.

Σας προσκαλούμε να μοιραστείτε τα γραπτά σας μαζί μας παρακάτω.

Καλούμε όλες και όλους που συμμετείχατε να μοιραστείτε όσα γράψατε κατά τη διάρκεια της συνεδρίας μας παρακάτω (“Leave a reply”) και να κρατήσουμε αυτή την τόσο ενδιαφέρουσα συζήτησή μας ζωντανή, υπενθυμίζοντάς σας, βεβαίως, ότι αυτή είναι μια δημόσια πλατφόρμα και η πρόσβαση ανοιχτή στο κοινό.

Θα θέλαμε να μάθουμε περισσότερα  για την εμπειρία σας με αυτές τις συνεδρίες. Αν το επιθυμείτε, παρακαλούμε αφιερώστε λίγο χρόνο σε μια σύντομη έρευνα δύο ερωτήσεων!

Ακολουθήστε τον σύνδεσμο: https://tinyurl.com/nmedg-survey

---

Έχεις πάει στην Aμερική;

   Όχι. Ωραία είναι;

   Nαι.

   Για μένα η Aμερική είναι ο Mάικλ Tζάκσον. Aπό μαύρος θέλησε να γίνει λευκός και κατέστρεψε πάνω του καθετί που του θύμιζε την προέλευσή του. Έγινε αυτός ο δημιουργός του εαυτού του.

   Kαι οι τραβεστί κάτι παρόμοιο κάνουν.

   Nαι.

   Yπάρχει και η άλλη η Αμερικάνα η Bίλντενστάϊν που ήθελε να μοιάσει με γάτα και το κατάφερε. Mετά από 59 χειρουργικές επεμβάσεις. Tην έχεις δει;

   Πού;

   Στα περιοδικά.

   Όχι. Πώς είναι;

   Tρομακτική. Mοιάζει με γάτα.

   Tο δέρμα του ανθρώπινου σώματος αν απλωνόταν οριζοντίως θα κάλυπτε ένα διπλό κρεβάτι.

   Tο έχεις δει;

   Πού;

   Στα περιοδικά.

   Στα περιοδικά;

   Όλα υπάρχουν στα περιοδικά.

  Έλενα Πέγκα, «Δέρμα» (Σφιχτές Ζώνες και Άλλα Δέρματα. Άγρα, 2011)

Σας ευχαριστούμε που συμμετείχατε σε αυτήν τη συνεδρία.

Δεκαέξι συμμετέχουσες και συμμετέχοντες από Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Ιωάννινα, Λευκωσία, Ουτρέχτη κ.α. συναντήθηκαν για να συζητήσουν ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημα Ο Ανήφορος, του Νίκου Καζαντζάκη, με αφορμή την δημοσίευσή του, για πρώτη φορά, εβδομήντα πέντε χρόνια μετά τη συγγραφή του: ο Κοσμάς συναντά τον γιατρό, ξετυλίγει μπροστά του τις γάζες που καλύπτουν το πρόσωπό του και μαζί με αυτές το ψυχικό άχθος του πένθους και την αγωνία του να αποκτήσει πάλι την «εμπιστοσύνη της ψυχής» του. Η ιδιωματική γλώσσα του συγγραφέα, η εικονοπλασία και η οικονομία του λόγου ως τεκμήρια της λογοτεχνικής του ταυτότητας ήταν κάποια από τα πρώτα σημεία που σχολίασαν μέλη της ομάδας. Κάποια εκ των μελών έθεσαν ζητήματα όπως η καρτεσιανή ρήξη ανάμεσα σε σώμα και πνεύμα ως δομικός λίθος της δυτικής «επιστημονικής» ιατρικής αλλά και η απόπειρα του συγγραφέα να ανατρέψει αυτές τις παγιωμένες αντιλήψεις γεφυρώνοντας τα δύο σε ένα συνεχές. Αντιμετωπίστηκαν όμως με επιφύλαξη από άλλα μέλη της ομάδας, τα οποία επικέντρωσαν το σχολιασμό τους στην αμφισημία του χαρακτήρα του γιατρού, του οποίου ο λόγος, ανδρικός κι επιστημονικός, αναδεικνύεται από το συγγραφέα ως κυρίαρχο αφήγημα. Σε αυτό το πλαίσιο, μέλος της ομάδας παρατήρησε τον (όχι και τόσο) υφέρποντα  φαλλογοκεντρισμό και μισογυνισμό που εντοπίζεται τόσο στο συγκεκριμένο όσο και σε άλλα έργα του Καζαντζάκη, επικεντρώνοντας το σχολιασμό της αφενός στην παρουσία των γυναικών ως μιαρές και επικίνδυνες για την πνευματική ανάπτυξη του άνδρα υπάρξεις και αφετέρου στην επιθυμία του άνδρα αφηγητή να οικειοποιηθεί τη ζωογόνα δύναμη της γυναίκας, και να «γεννήσει» ο ίδιος (μέσω της συγγραφικής διαδικασίας). Ιδωμένη από άλλη οπτική γωνία, η ανάγκη του αφηγητή να εξομολογηθεί (στον γιατρό του σώματος και της ψυχής), να διαχειριστεί το πένθος του για την απώλεια της αγαπημένης συζύγου, και να επιδοθεί στη γραφή ως «οδυνηρό και λυτρωτικό πόνημα» ερμηνεύτηκε ως ο αγώνας ενός ανθρώπου που χάνει το αγαπημένο του πρόσωπο: «εγώ συνεχίζω – αλλά πώς;». Το πρώτο μέρος της συζήτησης έκλεισε με αυτή την ενδιαφέρουσα αναφορά στη χρονικότητα του πένθους αλλά και την πορεία της ψυχής προς την λύτρωσή της – δοσμένη μέσα από την άθεη θεολογικότητα του Καζαντζάκη.

Στη συνέχεια πέντε συμμετέχουσες ανάγνωσαν τα κομμάτια τους με θέμα «Γράψτε για μια στιγμή εξομολόγησης»: μίλησαν για το σώμα που αναζητά «θεατές που δεν θα λοιδορήσουν τη σάρκα» και που θα ακούσουν μέσα της το παιδί που ζητά αγάπη· για εκείνη την εξομολόγηση που δεν εκφράζεται και την αλήθεια που τελικά αναδύεται όχι από τα λόγια αλλά από τη σιγή, τον χτύπο της καρδιάς· για έναν «μεγαλοπρεπή έρπητα» που κάνει την εμφάνισή του την κατάλληλη στιγμή για να καλύψει μια άλλη βαθύτερη ασθένεια και να απαλλάξει το άτομο από μια οδυνηρή συνάντηση· για όλα τα μέσα—ημερολόγιο, εξομολόγηση, θεία κοινωνία, ψυχοθεραπεία— που μεταχειρίζεται κανείς για να φτάσει στη λύτρωση και που αυτή δεν έρχεται, παρά μόνο ίσως σταδιακά, αναζητώντας διέξοδο μέσω των ονείρων· και για τη γενναία «δήλωση άρνησης θεραπείας» («σιγά μην εξομολογηθώ … κι ας κατάπια κάρβουνο αναμμένο»).

Καλούμε όλες και όλους που συμμετείχατε να μοιραστείτε όσα γράψατε κατά τη διάρκεια της συνεδρίας μας παρακάτω (“Leave a reply”) και να κρατήσουμε αυτή την τόσο ενδιαφέρουσα συζήτησή μας ζωντανή, υπενθυμίζοντάς σας, βεβαίως, ότι αυτή είναι μια δημόσια πλατφόρμα και η πρόσβαση ανοιχτή στο κοινό.

Θα θέλαμε να μάθουμε περισσότερα  για την εμπειρία σας με αυτές τις συνεδρίες. Αν το επιθυμείτε, παρακαλούμε αφιερώστε λίγο χρόνο σε μια σύντομη έρευνα δύο ερωτήσεων!

Ακολουθήστε τον σύνδεσμο: https://tinyurl.com/nmedg-survey

---

Νίκος Καζαντζάκης, Ο Ανήφορος

[απόσπασμα από το κεφάλαιο IX, «Μοναξιά»]

Εκδόσεις Διόπτρα, 2022.

― Βγάλετε τις γάζες, του είπε. 

Ο Κοσμάς, ευτύς από την πρώτη ματιά, παραδόθηκε στο σοφό αυτόν μ’ εμπιστοσύνη. Έβγαλε τις γάζες. Ο γιατρός τον κοίταξε μια στιγμή:

― Καλά, είπε· δε σας πιάνω το σφυγμό, ξέρω, δεν έχετε πυρετό· το σώμα σας είναι γερό, η μηχανή δουλεύει καλά. Τώρα, ας δούμε την ψυχή! είπε και χαμογέλασε. Εξομολογηθείτε. 

― Ρωτάτε, είπε ο Κοσμάς. […]

Τον ρώτησε ποια ’ταν η ζωή του, οι χαρές, οι πίκρες, οι πεθυμιές, οι ιδέες. Πότε, πώς, πέθανε η γυναίκα που αγαπούσε; Πότε, πώς, συναντήθηκε με την κοπέλα, τι της είπε; Τι ’ταν τα όνειρα που είδε την ίδια νύχτα; Ποιον θέτει σκοπό στη ζωή του, τι πνεματικές έγνοιες τον τυραννούν;

Ο Κοσμάς με δυσκολία άνοιγε το στόμα, απαντούσε σύντομα κι απαντώντας φωτίζουνταν, έβλεπε καλύτερα, προχωρούσαν κι οι δυο, ο γερο-σοφός κι αυτός, χέρι χέρι, μέσα στο σκοτάδι κι έψαχναν. Ο γιατρός άπλωσε τέλος το χέρι, άγγιξε εγκάρδια το γόνατο του Κοσμά:

― Φτάνει, είπε· κατάλαβα. 

Χάδεψε το σφηνωτό γενάκι του, χαμογέλασε ευχαριστημένος.

― Σπάνια αρρώστια, είπε, σπάνια στον καιρό μας, χαίρουμαι. Μέσα σε μια τέτοια υλιστική κι αδιάντροπη εποχή, χαίρομαι να συναντώ μιαν τέτοια κυριαρχία της ψυχής απάνω στο σώμα. Μια φορά την αναφέρει την αρρώστια αυτή –ας την πούμε αρρώστια– ο Πλούταρχος για το βασιλέα Αντίοχο, που αγάπησε την αδερφή του. Μια φορά τη συνάντησα κι εγώ στη γιατρική μου ζωή: στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο μια σεμνή αρχόντισσα Βιεννέζα, φανατικιά καθολική, αγάπησε ένα νέο· ο άντρας της έλειπε στον πόλεμο. Η γυναίκα κιντύνευε να πέσει στο θανάσιμο, όπως πίστευε, αμάρτημα της μοιχείας· και μονοβραδίς, την ώρα που ετοιμάζουνταν να πάει να βρει το νέο, το πρόσωπό της φούσκωσε, πήρε τη μάσκα που έχει και το δικό σας. Πού να τολμήσει πια να παρουσιαστεί! Η μάσκα έμεινε ακίνητη, αγιάτρευτη, ως τη μέρα που γύρισε ο άντρας της από τον πόλεμο.

Την ίδια μέρα που γύρισε, το πρόσωπο ξεπρήστηκε, η μάσκα αφανίστηκε· δε χρειάζουνταν πια. Καταλαβαίνετε;

― Αρχίζω… αποκρίθηκε ο Κοσμάς, που παρακολουθούσε συγκινημένος τ’ αποκαλυπτικά λόγια. Αρχίζω…

― […] Ήσασταν και σεις έτοιμος να κάμετε μιαν πράξη που η ψυχή σας δεν την ήθελε· θα ’ταν απιστία στην πεθαμένη αγαπημένη γυναίκα. Κι η ψυχή σας ήταν δυνατή κι ανάγκασε το σώμα να την υπακούσει· το σώμα πάλεψε, δεν ήθελε, αντιστάθηκε, όπως το συνηθάει, με λύσσα· μα στο τέλος η ψυχή νίκησε, του έβαλε τη μάσκα τούτη, το παραμόρφωσε και το ’καμε να μην μπορεί πια να παρουσιαστεί στη γυναίκα. Νίκησε η ψυχή κατά κράτος. Είστε ευχαριστημένος;

― Είμαι, αποκρίθηκε ο Κοσμάς κι αναστέναξε. 

― Τι σκοπεύετε τώρα να κάμετε;

― Θέλω να γράψω, αποκρίθηκε ο Κοσμάς. Έχω, καιρό τώρα, στο νου μου, μιαν πνεματική εξομολόγηση· θέλω να τη γράψω, ν’ αλαφρώσω.

― Γράψετέ τη, αρχίσετε ευτύς· είναι ο πιο σίγουρος τρόπος,

θαρρώ, να θεραπευτείτε. Μην πηγαίνετε στους γιατρούς· δεν καταλαβαίνουν τίποτα· δεν ξέρουν τι πλαστική δύναμη έχει η ψυχή απάνω στο σώμα. Γράψετε, διατυπώσετε το Πιστεύω σας, ριχτείτε σε άλλες υψηλότερες έγνοιες· έτσι θ’ αποχτήσετε πάλι την εμπιστοσύνη της ψυχής σας – και τότε θα φύγει η μάσκα. Δε θα χρειάζεται πια· δε θα υπάρχει πια κίντυνος. Ξετέλεψε την αποστολή της. […]

Είχε ξεχάσει ο Κοσμάς τον πόνο του, την πίκρα την αβάσταχτη και παραδόθηκε όλος στ’ όραμα τούτο της λύτρωσης. 

― Να μπορούσα, αναστέναξε, να ντύσω με λόγια την υψηλή τούτη ελπίδα! Να φανερώσω, πρι να πεθάνω, τ’ όραμα που σκιρτάει μέσα μου, σα βρέφος!

Σηκώθηκε. Πήρε μια στοίβα χαρτί, γέμισε το στιλό του μελάνι, καθάρισε το τραπέζι, αναμέρισε το βαρύ βιβλίο, ετοίμασε τα πάντα. Σαν το πουλί που στρώνει, καθαρίζει τη φωλιά του, ν’ αποθέσει το αυγό.